विवक्षावशात् कारकाणि भवन्ति

Sangita Bhandari
Research Scholar, Dept. of Sanskrit
Bankura University, Bankura, Purandarpur, West Bengal, India
Email: bhandari111sangita@gmail.com
Supervisor: Dr. Soumen Goswami
Associate Professor
Bankura Christian College, Bankura, West Bengal, India
 
Abstract: ‘विवक्षावशात् कारकाणि भवन्ति’ इति एकं प्रसिद्धं वचनम्। किन्तु वचनमिदं सूत्रत्वेन क्रमदीश्वर-विरचिते ‘संक्षिप्तसारः’ नामके व्याकरणे प्राप्यते। तत्र सूत्रस्यार्थः हि वक्तुः इच्छानुसारेण कारकाणां प्रयोगो भवति। अर्थात् यत्र येषां कारकाणां प्रसक्तिः अस्ति तद्व्यातिरिच्य तत्र वक्ता इच्छानुसारेण अन्येषां कारकाणां प्रयोक्तुं समर्थः भवति। अत्र विवक्षा इत्यनेन प्रसिद्धकवेः शिष्टजनानां वा इच्छा बोध्या।

Keywords: विवक्षा, कारकम्, विभक्तिः, कर्ता, कर्म, करणम्, सम्प्रदानम्, अपादानम्, अधिकरणम् ।