10. वेदान्तीयध्यानयोगपरम्पराः साम्प्रतिकनये च तस्य प्रासङ्गिकता

Atul Kumar Shukla
Research Scholar, Dept. of Vedic Darshan
Banaras Hindu University, Varanasi, Uttar Pradesh, India
Email: shukla.atul.kumar.1995@gmail.com

Abstract: वेदान्तस्य ध्यानयोगपरम्परा भारतीयदर्शनपरम्परायाः प्रमुखं तत्त्वं वर्तते। अस्मिन् परम्परायां ध्यानम् आत्मसाक्षात्कारस्य साधनं भवति। वेदान्ते ब्रह्मज्ञानप्राप्त्यर्थं ध्यानस्य विशेषं महत्त्वं प्रतिपाद्यते। आत्मनि ब्रह्मणः अभेदबोधेन मोक्षः साध्यते। अद्यतनकाले, यत्र मानवः मानसिक-शारीरिकतया च विक्षिप्तः अस्ति, तत्र वेदान्तीय ध्यानयोगस्य प्रासङ्गिकता अत्यन्तं वर्धते। अयं योगः न केवलं मानसिकशान्तिं ददाति, अपितु जीवनस्य परमार्थं बोधयति च। आत्मचिन्तनं, आत्मविश्लेषणं च आध्यात्मिकसमाधानाय साधकं भवति। अतः वेदान्तीय ध्यानयोगपरम्परा न केवलमाध्यात्मिकदृष्ट्या अपि तु मानसिकशारीरिकस्वास्थ्याय च अद्यतनसमाजे विशेषप्रासङ्गिकं वर्तते। भारतीयदर्शनं जगति प्राचीनतमं चिन्तनप्रणालिः वर्तते। तत्र वेदान्तदर्शनं भारतीयसंस्कृतेः आत्मविद्यायाः उच्चतमं शिखरं स्वीकृतम्। अयं दर्शनः वेदेषु, विशेषत उपनिषदेषु प्रतिष्ठितः, यत्र ब्रह्मणः स्वरूपं, आत्मा-ब्रह्मणोः ऐक्यं च विवेच्यते। वेदान्ते मोक्षः जीवनस्य परमलक्ष्यम्, तत् प्राप्तये ध्यानयोगः च अनिवार्यौ। लेखोऽयं वेदान्ते ध्यानयोगपरम्परायाः महत्वं च निरूपयति।

Keywords: वेदान्तदर्शनम्, ध्यानं, योगः, योगसूत्रम्, ब्रह्मा।